Di serî de min ji we divê em carekê ji xwe bipirsin, wateya hilbijartinan çi ye û ji çi re mirovahî girîngiyeka ewqas mezin dide wê. Berî her tiştî hilbijartin yek ji hîmêt jêneger yêt dîmoqrasiyê ye. Çawan ku nivîsîn bê tîpan nabe, dîmoqrasî jî nikare bê hilbijartinan li ser piyan bimîne . Peyva dîmoqrasî bi xwe peyveka yunanî ye û bi kurdî tête wateya desthilatiya gelî. Ji ber ku ne gengaz e endamêt civatekê hemî yek bi yek di pêvajoya birêvebirina dewletekê de cih bigirin, ji bo vî karê girîng ji xwe re nûneran hildibijêrin û wan bi peywira ku berjewendiyêt civatê bişopînin, dikin peywirdar. Wan kesan jî em îro wek siyasetmedaran bi nav dikin. Yek ji nîşanêt civateka pêşkeftî û nûjen jî hebûna pergaleka hlibijartinê ya rast û durist e. Heke dîroka hevdem tiştek nîşanî mirovahiyê dabe, ew jî ew e ku serkeftin û têkçûna civatekê, her du jî di dîmoqrasiyê re diborin û pê ve girêdayî ne. Çi desthilatiyê heta niho nekariye hebûna xwe bi zordarî û sitemkariyê li ser piyan bihêle. Di encamê de yan bi xwe rûxîne, yan jî ji aliyê gelî ve hatine herişandin. Nîşan diyar û berbiçav in. Lewre jî ne pêwîst e mirov zêde zîrek be ku di vê rastiyê bigihîje – Bê hilbijartineka rasteqîn civateka hevdem nabe û civateka paşvemayî jî bi pêş ve naçe û çi car nikare kirasa belengaziyê ji xwe bişeqitîne.

Guman tê de nîn e ku 25’ê Tîrmeha sala 2009’an dê ji aliyê dîroknivîsêt me ve wek rojeka girîng û awarte li rûpelêt pirtûkêt dîrokê bête tomarkirin. Wekî hûn jî texmîn dikin, ez behsa hilbijartina giştî dikim ku berî çend rojan li başûrê Kurdistanê pêk hat. Bi her awayê xwe 25’ê Tîrmeha vê salê rojeka pir watedar bû ji bo paşeroja Kurdistanê. Pêşî  min divê çend tiştêt gelemper li ser vê hilbijartinê bibêjim da çarçoveyek çêbibe ku em tê de bikarin hizr û bîrêt xwe bicivînin. Berî her tiştî pêwîst e em bi bîr bînin ku hilbijartina berî çend rojan me li dîv xwe hişt, ne yekemîn hilbijartina giştî ya başûrê Kurdistanê bû. Cara yekemîn di 19’ê Gulana sala 1992’an de hilbijartina parlament û serokê herêma federal a Kurdistanê rû dabû. Hingê bi sedema ku dengêt birêz Mesûd Barzanî wergirtibûn, têr nedikirin ku wek serokê herêmê bête destnîşankirin, pêdivî bi dubarekirina hilbijartinê hebû. Bes mixabin ji ber arîşeyêt navxweyî û rewşa aloz, ne gengaz bû hilbijartin careka dî bête pêkanîn. Piştî şerê Iraqê û rûxandina rejîma Baasê, di sala 2005’an de, dîrokê ji nû ve derfet spart destê kurdan, da xwe bi rêk bixin û parlementeka nû hilbijêrin. Hingê bi tevahî sê lîsteyan beşdarî di hilbijartinê de kiribûn. Di encamê de Lîsteya Niştîmanî ya Dîmoqratîk ya Kurdistanê (PDK û YNK) 104 kursî bi dest xistibûn, Lîsteya Komeleya Îslamî 6 kursî bi dest xistibûn, Lîsteya Hevbeş ya Partiya Zehmetkêşanêt Kurdistanê û kesêt serbixwe kursiyek ji xwe re dabîn kiribûn. Her wisa kek Mesûd Barzanî jî bi fermî wek serokê herêma federal a Kurdistanê hatibû hilbijartin. Wê demê ji her kesî re diyar bû ku dê piştî çar salan dengdêr careka dî li sindoqêt dengdanê bêne vexwendin. Va ye ew jî berî çend rojan di 25’ê vê mehê de wek cara sêyemîn pêk hat û em hemî bûn govanêt vê qewama dîrokî.

Di hilbijartina berî çend rojan de, li şûna 3 lîsteyêt sala borî, vê carê bi giştî 24 lîste beşdar bûn. Her du partiyêt mezin, PDK û YNKê, vê carê di bin sîwana Lîsteya Kurdistanî de xwe pêşkêşî dengdêran kirin. Wek dijberê wan ê herî karîger Lîsteya Goran - a ku rêberê wan Noşîrwan Mistefa ye ku ji YNKê veqetiyabû - dihat pêşbînîkirin. Di nav beşdarêt dî de Yekgirtû, Komel, Partiya Sosyalîst û Zehmetkêşêt serbixwe jî xwe di bin lîsteyekê de civandibûn. Bi rastî ev hevkariya taybet ez hinek mat kiribûm, çinkî heke berî vê hilbijartinê te biangaşta, dê kevneperest û bawermend digel sosyalîst û çepgiran ji bo hevkariyê bibin yek, dê bi mirov bikeniyana. Dê çi kesî pê bawer nekira, lê em dibînin ku dema mijar ber bi girîngiyê ve biçe, desthilatî ji bîrdoziyan gelek caran li ber dilê mirovan şîrîntir derdikeve. Ango hilbijartina vê salê careka dî ev rastî li me çespand, gelî rêzdaran.

 Yek ji tiştêt ku ez bi rastî gelek pê dilxweş bûm, rêjeya beşdariyê bû. Ji xwe serkeftina herî mezin ji bo me kurdan ew bû. Li seranserê başûrê Kurdistanê ji wan hevwelatiyêt ku mafê wan ê dengdanê hebûn, ji sedî 78,5 ew maf bi kar anî. Dema em rêjeya tevlîbûnê li gorî parêzgehan dabeş bikin jî, em pêrgî vê encamê tên: Duhok 85,9%, Hewlêr 79% û Silêmanî 74,5%. Mirov dibîne ku kurdan pêşwaziyeka pir germ li hilbijartinê kirine û pê careka dî ji raya giştî re selmandin ku kurd gelekî dîmoqrasîxwaz e. Hûn dizanin tiştê ku ev serkeftinê ji bo me birûmetir dike çi ye? Îro li gelek deverêt cîhanê mirov li beramberî hilbijartinan xemsar dibin, bi taybetî li Ewropayê siyasetmedar gelek caran ji vê bêzariya mirovan gazincan dikin, heta vê yekê wek metirsiyeka mezin ji bo dîmoqrasiyê bi nav dikin. Di demeka wisa de heke li Kurdistanê rêjeyeka ewqas bilind bi dest dikeve, bê guman ev sedema şanaziyê ye. Heke ev destkeftî ne nîşaneka zelal be, nizanim çi ye.

Bê guman li aliyê dî jî ji bo encam ji hemî hêlan ve bêne pesendkirin pêdiviya hilbijartinê bi birêveçûna durist û bêhîle heye. Heke di serî de ev yek nikaribe bête dabînkirin, dê bi îhtimaleka mezin piştî hilbijartinê pevçûn û alozî derkevin holê. Ji xeynî çavdêrêt asayî ku bi çavdêriya hilbijartinê ve mijûl bûn, ji derveyî welat jî gelek çavdêr hatibûn Kurdistanê da hilbijartinê ji nêz ve bişopînin. Bo nimûne bi tenê Yekîtiya Ewropayê 17 kom şandibûn Kurdistanê da çavdêrî li hilbijartinê bikin. Piştî hilbijartinê nûnerê YE’ê Elka Osyaro piştrast kir ku hilbijartin bi awayekî serkeftî pêk hatiye û çi sextekarî nehatiye çavdêrîkirin. Her wisa nûnerê hikûmeta Brezilyayê Bernard Lodee, ku ew jî wek şandeyekî fermî di dema hilbijartinê de li Kurdistanê amade bû, li pey hilbijartinê yekser pîrozbahiyêt xwe gihandin herêma Kurdistanê û wisa axivî: “Hilbijartin şefaf û serkeftî ye. Heger em hilbijartinêt Kurdistanê beramberî hilbijartinêt Ewropa û Brezîlyayê bikin, em dikarin bi hêsanî bibêjin ku di asta wan de ye.” Em dibînin ku nûner û şandeyêt navneteweyî yêt fermî bi yekahengî li me piştrast dikin ku hilbijartin bi gelemperî baş û serkeftî bi rê ve çûye û çi alozî yan nearamî derneketiye. Her wekî min li jor jî anî ziman, serkeftina herî mezin ji bo me ne serkeftina partiya A yan ya partiya B ye, na… serkeftina herî mezin ji bo me ew e ku navê me vê carê bi awayekî erênî deng veda li seranserê dinyayê. Me raya giştî pê hesand ku kurd giramiyeka pir mezin didin nirxêt dîmoqrasiyê. Divê ev peyam jî niho ji aliyê raya giştî ve rast bête nirxandin.

Fermo, ev in encamêt fermî yêt hilbijartinê:

Lîsteya Kurdistanê 57,34 %
Lîsteya Goranê 23,75 %
Lîsteya Xizmetguzarî û çaksazî 12,8 %                                                                                                        Lîsteya Bizava îslamî 1,45 %

Wekî ku ji encaman diyar dibe, PDK û YNK ji bo çar salêt dî bi hev re hikûmetê pêk tînin. Guherîna herî mezin li gorî hilbijartina dawîn bê guman serkeftina Lîsteya Goranê ye. Bizava ku heta radeyeka bilind ji ber rewşa aloz ya YNKê derket holê, li Silêmaniyê, li herêma ku YNK bi gelemperî bihêz dihat hesibandin, serkeftina xwe ya herî mezin bi dest xist, heta li YNKê jî derbas bû. Nemaze vê rûdanê ez gelek kêfxweş kirim, çinkî bi baweriya min divê di siyaseta kurdan de pirengî hebe, divê her dem çend vebijark hebin da çi kes nebêje ji xwe dengêt min misoger in, ne pêdivî ye ez xwe biwestînim. Divê em xwe hêdî hêdî fêrî çanda rikberiyê jî bikin, çinkî pîvanêt pêşveçûnê li vê dinyayê heta asteka bilind li ser wê avakirî ne. Di hemî warêt jiyanê de ev rastî dihewe, bes bi taybetî di qada siyasetê de girîngiya wê dertêt pêş çavan. Dema siyasetmedar ji hêza dengdêran bitirsin, dê bi xwezayî hewla xebatêt birêkûpêk bidin, da careka dî bêne hilbijartin. Bi vî awayî kurd berhema herî baş werdigirin.

Divê neyêt jibîrkirin ku her wisa serokê herêma federal jî hat hilbijartin. Di hilbijartina serokatiyê de, wek berî ku hilbijartin pêk bêt jî dihate pêşbînîkirin, birêz Mesûd Barzanî bi ser ket. Kek Mesûd ji sedî 70 û dijberê wî Kemal Mîrawdelî jî ji sedî 25 deng wergirtin.

Ez bi serbilindî dibêjim, serkeftina hilbijartinê li hemî neteweya kurd pîroz be! Ji bo hikûmeta Kurdistanê û bi taybetî jî ji bo kek Mesûd her daxwaza serkeftinê dikim!

Di gel rêz û silavan

Emrah Kocahal