Beşa yekem

Ev çiya dergevanê welatê çilpîne ye.

            Ev çiya bi tena serê xwe ye, hindek çiya hene, çiyayên din di binçengên xwe de vedişêrin û wan hembêz dikin û di bin sîbera xwe de wenda dikin. Ji ewran re cîran, bi stêrkan re heval in. Serên wan her tim, bi mij û dûman, berf û baran in.

Lê ev çiya bê heval û hogir e. Tenê, li nava du deştan tik û tenê ye

            Di nava deşta Bazîdê û Îgdirê de serê xwe bilind û bilind radike. Bi tena serê xwe li wê derê bêxem radiweste. Carna dîn dibe, hêrs dibe. Di himbêza xwe de, kendal û zinarên asê û berz xwedî dike. Hênasa wî tofan û bobelateke tirsnak bû.

            Ev çiya ji bo niştevanên hawîrdorê hêvîdariyeke pîroz e. Bendewariya roja teng e. Ev çiya, di hinava xwe de, qasî kendal û zinaran, hêviyê dihewîne.

            Ev çiyayê agirbêj, tirsnak û mezin, hemû agirê xwe pijiqandiye deşta xwe. Mirovên vê xaka bi xêr û ber, xezeba wî bi çavên serê xwe dîtine. Ev çiya çend dîn û har e, hinde jî dost û yar e.

            Ev çiya, çiyayê Agirî ye.

            Dibêjin; gotegot û galegale.

            Du xûşk hebûn. Ji hev re nifirên bêderman dikirin. Xûşka mezin dibêje: “Tu bibî çiya, çiyayekî hişk û ziwa. Tenê mar, mişk û dupişk li ser serê te bigerin.”

            Ya biçûk jî, xwe negirt û bersiv da:

            “Tu jî bibî çiya. Çiyayekî ku, mij û moran, berf û baran çi carî li ser serê te kêm nebin.”

Evcar Yezdan her du nifiran jî pêk dihîne û her du xûşkan dike çiya. Êdî ya mezin dibe Agiriyê mezin û ya biçûk jî dibe Agiriyê biçûk

            Ji ber vê yekê, akinciyên dewrûberê ji wan ditirsiyan. Lê, di heman demê de, evîndarê wan bûn û mirovên vê deverê nav li wan her du çiyan kiribûn, navê wan Girîdax bû. Cote Girîdax. Van her du giran, her der dax kiribû û li ser her derê dirûva xwe çêkiribûn û şopa xwe vekiribûn.

Ev her du çiyayên bedew bibûn sonda baweriya herêmê. Gava bi cote Girîdaxan sond bixweribana, eve dibû peyveka baweriyê û rastbêjiyê.

“Tirs maka baweriyê ye, her bawerî emrazê tirsekê ye. Tirs destebirakê derewaye. Derew çêlika tirsê ye. Agirî tirsnak, Agirî bawerpêkir, Agiriyê şêt, Agiriyê warê bêwaran”

Bedewiyeke pak li ser bejna wî bû. Berfa li ser eniya wî bi ewran ve dihate pêçan, wekî laçika jinebiyekê. Lutkeya wî sivdera Xweda û Xwedavendan bû.

            Ev çiya dibû mêvanê xewna mirovan. Rojek dê bêt, mirovên vê xaka sar, dê vê mirazê xwe bigehînin nava wan ewrên ku berfa Agirî pêçaye. Gelek ji wan negehîştin vê miraza xwe. Miraza xwe avêtin terka hespên zarokên xwe, neviyên xwe û çirçirkên xwe. Rojek wê bêt û ev çiya dê bibe meydana govenda xirpanî.

            Rêwîtiya vî çiyayî, ji her kesekî re derd û kulek bû... hindek çûn û di nîvê rê de, vegeriyan, şikestin, têkçûn û mirazê wan di çavên wan de ma.

Çiya û mirov, di nava berîkana hêzmendî, dilsozî û palpiştiyê de bûn.

            Agirî perda keçaniya asîman diçirand û zarokên agirî bûn şilî, berf, zîpik, ba û bahoz. Her baraneke ku dibare ji bo Agirî dibe mizginiya nifşeka nû.

Ew û birûsk di pêşbirka agirpekandinê de bûn. Rengê çiya weke keskesoran bû. Keskesorê xwe li vî çiyayî nîşan dida.

            Çivîkên vî çiyayî baskên xwe yên belek belekî bi bayê wî ve dadigirtin, sîbera xwe didane ser deşta Bazîd û Igdir ê. Mako, Êrîvan û Nexçivanê ji dûr ve dêna xwe didane wan.

            Rûyê wî di bin taraya sîberê de ye, quntarên wê bi tîrêjên rojê ve dihate xemilandin. Mij weke pêlên deryayekê geh bilind dibû û geh jî nizim. Carna sayî carna jî mij û moranek li dor serê wî digere.

            Agirî, dilê zoman.

            Yê zoman, yê gulan, yê sarincan, yê giyayên biyanî.

            Av ji sertarê dihêt, lîlav dihêt.

            Ar dihêt, giyan dihêt, jiyan dihêt.

            Lîlav sar, sar hênik, hênkayî daxwaziya giyanewarê havîna har e.

            Jiyana berxikan bi zertavê ve dest pê dike.

            Çavên yaran, dibe awêneya asîman.

            Agirî bêziman û pirzana ye. Rindiya wî zimanan lal dike.

            Li  ser sînga Agirî evîndarek digere.

            Çi evîndar û yê kê?

            Çi, Çima?

Nahête zanîn, nahête pirsîn.

Wargehê mirîşka melisî û gula çilmisî li jiyanê digerin.   

Evîndarê dawiya xwe, ka dê li ku asê bibe, em lê binêrin.

-Min bihîst tu dixwazî ji vê derê biçî !?

            Hemberî vê pirsê, piçekî bêdeng  ma. Ew qirşa ku hûrik hûrik pê ser erdê xîz dikir, ji destê xwe avêt, serê xwe rakir, awirên xwe ber çavên wê da û got:

            -Erê.

            Bi dengekî qurifî, bêyî hizir  li pey pirsa xwe çû:

            -Te ji vê derê hez nekir, ma tu yê biçî  ku?

            Carekê destê xwe li nav porê xwe gerand, keserek veda û got:

            -Ez jî nizanim, lê divê, ez ji vê derê biçim.

            Piştî vê bersivê, her du jî qederekê bêdeng man. Li hev nihêrîn. Çavan pir tişt ji hev re digotin. Deng nîne. Çav diaxivin.

            -Ma egerek wesa nîne ku te li vê derê bihêle, tu ji bo çi diçî?

            Serê xwe bilind kir, hindekî qalpaxa çavên xwe daxist, tûj û dirêj li dûr nihêrî, bi dengekî tijî keser û axîn got:

            -Ji avê pirsîn, çima tu deng didî?

            Avê got: “Hevalên min kevir in, lewma.”

Tu dizanî gava av dikeve cihê teng, deng dide!?...

Her pirseke nû barê bersivan giran dikir, her peyv weke tîreke tûj ji kevana xwe difilitî û li ser sîngê diçikiya.

-Ma tu neçî, nabe?

            Biryara ku dihate danan, ne hêsan bû.

            -Ez li vê derê bimînim, dê çi bihête guhertin. Divê, ez ji vê bîra kur derkevim.

            Êdî peyv, ji parzûna hizir nediket. Ji dev difilitî, dipekiya û li cihên nepenî asê dibûn.

            -Tu tenê ji bo xwe hizir dikî û ji bo canê xwe dixwazî.

            Ev gotin dihête çi wateyê. Gelo rexneye, yan tewanbariye, yan ...!?

            -Xwezî min bikaribûya bi tenê ji bo xwe biryar bidaba û hizir bikiriba. Lê ...

Ew werza ku sar bibû careke din nerm bû, gotin ji dil derdiketin û pirekê digeriya ku di ser re derbaz bibe.

            -Ma tu bimînî dê ne baştir be? Te li vê derê wenda kir, tu dikarî dîsa li vê derê peyda bikî û bibînî. Ji ber ku te li vê derê wenda kiriye divê tu li vê derê jî lê bigerî.

            Rojhat, her du destên xwe ji pişt ve dane ser hev, serê wî di ber wî de, çend gavan çû û hat.

            -Ma tu dixwazî, ez li vê derê bimînim?

            Weke zarokekê ku bavê wê daxwaziya wê pêk bîne şabû. Wek hêviya vê axavtinê bû, lê bi dengekî lerzok û şermok û bi hejandina serê xwe ve got:

            -Belê, lê divê tu di biryara xwe de, azad bî.

            Rojhat, mirovekî têgihîştiye, xortekî bejinzirav, çavbelek, simbêlekî reş li ser lêvane û rûyê wî dixemilîne. Dilkêş û dilsoziya wî bala mirovan dikêşîne.

            Bilive lêve, ew dizane çi li ser deve.

            Bi xendeyeke zirav û bi dengekî nîv henekî got :

            -Ez bimînim, dê ji bo te ne baştir be ha!

            Rengê wê hate guhertin, dêmên wê ji yê berê sortir bû, bîbîka çavên wê şil bû, lêvên gezok lerizîn, êdî veger nîne û got:

            -Erê...ma çi...?

            Got û dawiya axavtina xwe ya ji dev derdiket, bi girtina her du lêvên lerzok ve bi şidyayî girêda. Piştî peyva “çi” dumahîka wê neanî. Rojhat ev tişte girt û got:

            -Belê te çima devê xwe girêda, tu dikarî bi aşkira biaxivî.  Pir rehet û bê fedî, çi dixwazî bibêje, guhê min li te ye.

            Delalê hember vê axavtina rasterast ne amedebû, weke ketiye goşeyeke teng ku çi rêk nîne bifilite, dewrûbera wê hatiye girtin, xwe mit kir û bêdengî helbijart. Lêvên wê bi hev ve çesp bûn.

            Lêv, hosteyê peyv û deng e, tenê ew dikare per û baskan bi gotinan ve bike û bifirîne.

            -Ma tu hêj nikarî daxwaziya dilê xwe jî bibêjî. Tu çi pepûkî!

            Vê gotinê ew êşand, anora wê da ber qamçiyan, hem jî tûjand û pîj kir, xwe ranegirt û got:

            -Peyv zindana hest û ramanê ye. Hindek caran axavtina bêpeyv û bêdeng bêtir watedar e.

            Rojhat bi dev li ken û çavên birqokî, li wê dinihêrî. Delalê piştî ku axivî serê xwe daxist. Rojhat got:

            -Bihêle bila peyvên te mîna lehiyekê biherike. Bila deng ji hinava te bihêt, guhên rex cênika min mist bide, bişo.

            Delalê dixwest naveroka mijarê dîsan vegerîne destpêkê.

            -Tu ji ber binketina xwe direvî. Kes nikare te ji ber binkeftinê tewanbar bike. Heger wesa bibe divê ez di guhertina şev û rojê de jî hindekan gunehbar bibînim, ji bo çi xwe diguhure? Eve jiyane, yasayên wê hene û bi rê ve diçe, em jî beşekî vê jiyanê ne.

            Rojhat li hember vê bersîvê bê çare bû, bersivên ku bide dizanîbû dê sivik bimînin û got:

            -Hindek caran baştirîn çare rev e.

             Delalê bi serê lêvan got:

            -Dest ji gotinên bav û kalên xwe berde.

            Rojhat bi şermeke nediyar serê xwe tewand hindekî rawestiya û axivî.

            -Tu dizanî ez bimînim dê axiriya vî tiştî bibe gijika ereban. Ez dê bibim egera dahatûya te. Ez mirovekî netebitîme. Tu vê yekê jî dizanî?

            Rojhat piştî vê axavtinê hindekî rawestiya, qederekê deng nekir, pişt re axavtina xwe berdewam kir.

-Divê, êdî tu bi xwe bikaribî rewşa xwe dabîn bikî. Weke berê em nikarin her tim bi hev re bin, em ji bo karê şoreşê hatine, wekî din karê me nîne. Tiştê ku tu ji min dixwazî dûrî pîvan û jiyana me ye.

            Delalê bêhedar guh dida van gotinan. Tengijî û got:

            -Ez, ji te tiştekî naxwazim, tenê vê yekê dibêjim; “tu biryarên xwe pir zû û erzan didî.” Dê dawiya vê biçe li kû asê bibe tu jî nizanî. Ev rêveçûna te metirsiye, hem ji bo te, hem jî ji bo kesên di bin serweriya te de kar dikin. Her wekî din ew tiştê ku tu di derbarê jiyana vê derê de dibêjî, ez jî dizanim û agehdar im. Lê rêbazên vê derê rabûrduya mirovan, dîroka jiyana wan binax nake, zêdebarî baweriya wan xurt û zexim dike, dixemilîne.

            Delalê piştî axavtina xwe li rûçikê Rojhat nihêrî, dixwest helwesta wî li ser rûçikê wî bixwîne. Wê dît ku Rojhat naxive, careke din gotin ajot:

            -Te ez fêrî vî karî kirim. Min çi dizanîbû ku şoreş çiye? Serdestî û bindestî çiye. Te ev têkoşana ha bi min da nasîn. Min ji te bawer kir û rêka te şopand. Tu mirovekî hêzdar û zîrekî.

            Rojhat bi xemgînî serê xwe rakir

-Delal, sipas hevalê. Te ez dilşa kirim. Bawer bike ev xelateke mezin bû ku te da min. Rast e, min hingê digote te, lê niha tu bûyî pêşenga min.

Delal, ketibû nav keftûlefteka giran. Hênaseka kur kêşand û dûmahîka axavtina xwe anî:

-Berî çend rojan min di radyo de çîrokek guhdar kir, pir xweş bû.

-Li ser çi bû? Ka bibêje!...

-Çîroka hevaltiya du kesan bû. Du hevalên canecan, gelekî rastgo û dilsozê hevûdu bûne. Ji zaroktiyê heta mezinbûnê hîç ji hev veneqetiyane. Di demê xortaniya xwe de jî pêk ve diçine leşkiriyê. Di leşkiriyê de jî her du heval di heman tîma leşkirî de kar dikin. Rojekê tîma wan dikeve şerekî giran. Di vî şerî dijwar de, yek ji wan giran birîndar dibe. Cihê birîna wî jî gelek dijware. Çi kes nikare xwe bighîne wî da ku birîna wî bipêçe. Ji her derê ve gule dibarin û rewşa timê gelekî xerabe. Hevalê din xwe ranagre û dixwaze biçe hevalê xwe ji wê cihê mirinê rizgar bike. Lê fermandarê grubê nahêle. Fermandar bi zimanekî eqilane dibêje; “nexêr, gava tu biçî tu jî sax venagerî, ez nahêlim tu biçî, ji xwe ew hevalê me şehîd bûye, hewce nake tu biçî, bila şer hindekî raweste emê termê wî bînin.” Piştî axavtina fermandar, ew heval xwe ranagire û diçe. Diçe termê hevalê xwe pişt dike û ji nav wan gulebaranê derdixe û dihîne pêş fermandarê xwe.

Fermandar dibêje wî; “ma te anî vê derê, eve hêjayî anînê bû?” Got; “belê hêja bû”. Fermandar got; “ka bibêje hêjayî çi bû?” Got; “hêja bû ji ber ku min peyvên wî yên dawiyê bihîst”. Fermandar got; “peyvên wî çibûn?” Hevalê wî bi dengekî sist got; “got, min dizanibû tuyî werî min bibî”.

Delalê, piştî vê axavtinê xwe ranegirt, çavên wê tijî bûn, kelûgirî bû. Rojhat destmala xwe derxist û dirêjî wê kir.

            -Haa çavên xwe ziwa bike, dê bibînin ne baş e.

Bi tirkînin û beşa duwem bixwînin